Na vijf tweede plaatsen won Joop Zoetemelk in 1980 eindelijk en dik verdiend de Tour de France. Samen met meesterknecht Johan van der Velde blikt hij terug op die memorabele Tour. Ook al is het 45 jaar na dato, de mannen weten nog bijna van dag tot dag wat er die ronde allemaal gebeurde.

“Een glaasje champagne?”, vraagt Joop als de koffie en taartjes nog maar net achter de kiezen zijn. Behendig schenkt hij drie coupes in terwijl hij zijn bezoek intussen opmerkzaam maakt op een damhert, even verderop in het riante bos dat aan zijn achtertuin grenst. Joop is in vorm en duidelijk verguld met de komst van zijn trouwe meesterknecht die hem 45 jaar geleden over de Alpen loodste. De afspraak luidde om nog eens uitgebreid terug te blikken op de Tour de France van 1980, de tweede Nederlandse Tourzege na die van Jan Janssen in 1968.

Dat verhaal verveelt natuurlijk nooit. Om een beetje in de stemming te komen, stelt Joop voor om eerst zijn kleine museum op de zolder van zijn garage te laten zien. Uit een kledingrek vol met leiderstruien pakt hij een gele trui uit 1980. “Dit is de enige trui die ik over heb. Helaas is in de was het logo van Miko gesneuveld. Alle andere gele truien heb ik in de loop der jaren weggegeven. Het blijft voor veel mensen een dankbaar verzamelobject.”

Het petit musée ademt nostalgie, met heel veel vanen, foto’s, schilderijen en cartoons. “Toen we hier tien jaar geleden kwamen wonen, zijn ook mijn koffers met shirts en prijzen meeverhuisd”, vervolgt Joop. “Mijn vrouw Dani stelde toen voor om er eindelijk iets mee te doen. En hier hebben we er precies een geschikte ruimte voor.”

Mijmerend over al die leiderstruien merkt Johan van der Velde op dat hij in 1980 weliswaar het jongerenklassement won, maar nooit een witte trui heeft gekregen. Die werden pas later uitgereikt. Daar weet Joop wel raad mee. Bijna een halve eeuw later wordt ook die vlek uitgewist als Joop uit het kledingrek feilloos een witte trui vist, met daarop nota bene ook nog het logo van kledingsponsor Le Coq Sportif. “Neem deze maar mee naar huis, die heb je echt verdiend.”

foto: Jeroen Mantel

Na de fotoshoot, waarbij Joop niet te beroerd is om zijn gele trui nog eens aan te trekken en Johan dan eindelijk in het wit is gehuld, blikken we terug op de Tour van 1980. Waarvan het verhaal eigenlijk al in 1979 begon, toen Peter Post er dan toch in slaagde Nederlands beste ronderenner naar zijn Raleigh-ploeg te halen.

“Ik had het prima naar mijn zin in Frankrijk en was goed op mijn plaats bij Miko-Mercier”, blikt Joop terug. “Maar Peter Post was al eens eerder bij me geweest en wilde heel graag dat ik naar Raleigh kwam. Met het oog op de ploegentijdritten, daar hadden we er in die jaren nog veel van, was dat geen slecht idee.”

De combinatie van misschien wel ’s werelds sterkte wielerploeg en Nederlands beste ronderenner lijkt volmaakt. Maar toch begint het seizoen stroef. Bij een valpartij in de Ronde van de Middellandse Zee breekt Joop zijn sleutelbeen. De Dauphiné Libéré wordt een prooi voor Johan van der Velde, nog altijd is hij de enige Nederlandse winnaar, terwijl de beoogde kopman Zoetemelk ‘slechts’ negende wordt. In de Ronde van Zwitserland, de laatste grote test voor de Tour, verspeelt Joop in de laatste dagen het eindklassement en wordt derde. Een week later stapt hij af in het Nederlands kampioenschap, waar Johan van der Velde zegeviert en zo met de rood-wit-blauwe trui naar de Tour-start in Frankfurt afreist.

De stemming in de ploeg is niet optimaal en het vertrouwen in een Tour-zege van Joop is niet heel groot. Te meer omdat hij ook nog maar eens met zijn rivaal Bernard Hinault moet afrekenen, de winnaar van 1978 en 1979.

“Het was mijn tweede Tour”, vertelt Johan van der Velde. “We hadden met Raleigh echt een topploeg en waren erg sterk in het winnen van etappes. Dat is ook de opdracht van Peter Post die eerste week. Meezitten en ritten winnen. Dan hadden we die in ieder geval binnen. Het is niet zo dat het klassement van Joop bijzaak was, maar niet alle kaarten werden op Joop gezet. Voor mij was het allemaal prachtig. Ik ben van wielrennen gaan houden toen onze dorpsgenoot Cees Haast uit Rijsbergen in de jaren zestig in de Tour de France reed. Daarna werd ik zelf wielrenner en ging alles ineens allemaal heel erg snel. Dat ik mijn idool Joop Zoetemelk mocht helpen, was voor mij echt een jongensdroom.”

Joop Zoetemelk kan zich alles nog prima herinneren. “Dat ik in Zwitserland verloor en afstapte in het NK had natuurlijk wel een reden”, weet hij nog goed. “Ik had in Zwitserland buikgriep opgelopen en voelde me de laatste dagen niet erg goed. Eigenlijk had ik nooit van start moeten gaan in het NK, maar zo ging dat in die jaren niet. Ik stapte af en besloot me goed voor te bereiden op de Tour. Ik had dat jaar al wat tegenslag gehad en wilde per se goed aan de start verschijnen.”

De Tour van 1980 van dag tot dag

Om dit interview niet uit te doen dijen tot een heel boekwerk, beperken we ons bij deze terugblik op de Tour van 1980 tot de belangrijkste en meest spraakmakende etappes. De hoogtepunten liggen netjes geprint klaar, maar vragen stellen over die memorabele Tour de France blijkt overbodig. De heren weten alles nog precies.

Donderdag 26 juni 1980, proloog – Frankfurt

Zoetemelk: “Ik was dus nog niet optimaal in vorm toen we in Duitsland arriveerden. Dat bleek ook wel uit de uitslag van de proloog. Normaal gesproken een specialiteit van mij, maar nu 27 seconden achterstand op Bernard Hinault. Een tikje, maar ach, Parijs was nog ver.”

Vrijdag 27 juni 1980, etappe 1b – Ploegentijdrit Wiesbaden-Frankfurt

Nadat Jan Raas etappe 1b van Frankfurt naar Wiesbaden heeft gewonnen, staat er “s middags een ploegentijdrit op het schema. Van der Velde: “In ploegentijdritten waren we met Raleigh altijd oppermachtig. Dat is geen grootspraak, met mannen als Bert Oosterbosch, Henk Lubberding, Gerrie Knetemann. Plus Jan Raas en Cees Priem als ze op stoom komen. En dan vergeet ik nog Joop en mijzelf. Helaas moest Bert Pronk lossen en hij kwam buiten tijd binnen. Dat was een lesje voor de volgende keer. Maar voor het klassement van Joop pakten we toch 25 seconden terug.”

Maandag 30 juni, etappe 4 – Tijdrit Spa-Francorchamps

Van der Velde: “Hinault won. Ik werd vierde. 26 kilometer rondom dat circuit.”

Zoetemelk: “Ik werd daar derde, maar op een afstand van 34 kilometer wel met 1 minuut en 16 seconde achterstand op Hinault. Dat is veel, hoor! Die eerste Tour-week was niet eenvoudig, met ochtend- en middagetappes. Als je dan nog niet top bent, krijg je ook weinig tijd om te herstellen.”

Dinsdag 1 juli, etappe 5 – Luik – Lille

Een onvervalste kasseienrit met Parijs-Roubaix-achtige taferelen, waarbij wordt afgesproken de rijen te sluiten. Maar als de renners van Raleigh op de eerste kasseistrook in de aanval gaan, reageert Bernard Hinault als door een wesp gestoken. De Breton springt weg met Hennie Kuiper en Ludo Delcroix. Hinault wint de etappe. Opnieuw tijdwinst op Joop en wel met 2 minuten en 13 seconden.

Zoetemelk: “Ik was nog steeds niet helemaal in orde en bleef in het peloton zitten. Mannen als Jan Raas en Gerrie Knetemann hadden dat graag anders gezien. Maar wat kon ik? Ik was blij dat ik over de finish kwam en de schade nog wist te beperken.”

Donderdag 3 juli, etappe 7a – Ploegentijdrit Compiègne – Beauvais

Van der Velde: “Onze specialiteit. We kwamen wat langzaam op gang. Peter Post werd al nerveus en kwam een paar keer voorbij rijden en riep dat we ‘gas moeten geven’. Maar wij bewaarden het venijn voor in de staart. Joop reed ook geweldig mee. We wonnen met een voorsprong van 51 seconden op de Renault-ploeg van Hinault.” 

Maar wat belangrijker is: Bernard Hinault komt tijdens de ploegentijdrit nauwelijks op kop en stapt trekkebenend van zijn fiets af. De geruchten gaan in het peloton dat hij een serieuze knieblessure heeft. Weet Joop dat dan ook al? Zoetemelk: “Hinault had een maand eerder de Giro gereden en gewonnen. Maar dat heeft hem wel veel gekost. Ik kwam hem niet lang na de Giro tegen in een criterium bij ons in de buurt, in de Champagne-streek. En toen vertelde hij me dat hij zijn knie had geforceerd. Verder heeft hij er niets meer over gezegd, maar in de Tour kwam dat ineens weer naar voren. Och, wat kun je doen? Je rijdt je eigen wedstrijd, maar dat Bernard problemen had met zijn knie, is geen verrassing.”

Intussen blijven de Raleighs op etappes jagen. En met succes. Jan Raas boekt in Rouen en Nantes zijn tweede en derde ritzege. En dan zijn er ook nog dagsuccessen voor Henk Lubberding, Bert Oosterbosch, Cees Priem en Gerrie Knetemann.

Dinsdag 8 juli, etappe 11 – Individuele tijdrit Damazan – Laplume

Het algemeen klassement ziet er ook weer wat rooskleuriger uit als Joop de individuele tijdrit over 52 kilometer naar Laplume wint en liefst 1 minuut en 39 seconde terugpakt op Hinault. De gele trui is nog wel voor de Fransman, maar Joop heeft hem duidelijk in het vizier. Van een verbeten strijd zal nooit sprake zijn. De volgende dag wordt de wielerwereld opgeschrikt door groot nieuws. Bernard Hinault geeft op. Zoetemelk: “Onverwacht was dat niet. Het zat eraan te komen.”

Donderdag 10 juli, etappe 13 – Pau – Bagnères-de-Luchon

De Tourdirectie wil dat Joop de volgende ochtend bij de start van de dertiende etappe de gele trui aantrekt. “Maar dat weigerde ik natuurlijk”, is Joop resoluut. “Ik had het klassement in mijn achterzak en daarop stond Hinault nog steeds aan de leiding. Pas ‘s middags, na de aankomst in Bagnères-de-Luchon, nam ik de trui over.” Dat Joop na die zware Pyreneeënrit nog steeds het klassement aanvoerde, is overigens niet vanzelfsprekend. Jan Raas en Cees Priem knijpen al gauw in de remmen en houden het voor gezien. Maar ook van zijn andere Raleigh-ploegmaten krijgt Joop weinig steun. “Het was echt verschrikkelijk, maar ik kon die dag niets voor Joop doen”, vertelt Van der Velde. “Ik had een off-day en was blij dat ik bovenkwam.”

Joop zit in een kopgroep met daarin drie oud-ploegmaten van Miko-Mercier. Zoetemelk: “Die gingen natuurlijk demarreren. Van Raymond Martin had ik het minst te vrezen, dus toen hij wegsprintte, liet ik hem rijden. Hij mocht die etappe winnen. Het was een gevaarlijke rit, maar gelukkig liep alles goed af.”

foto: Raymond Kerckhoffs

Zondag 13 juli, etappe 16 – Trest – Pra Loup

Van der Velde: “De slechte benen van de Pyreneeën waren verdwenen en in de Alpen voelde ik me opperbest. Het geeft een fantastisch gevoel om zo aan kop te sleuren en het tempo te maken.” Maar dan gaat het 3 kilometer voor de top mis. “Ik wilde op de pedalen gaan staan en pakte met een vloeiende beweging mijn remgreep, maar gleed daar vanaf en maakte een rare slinger.”

Heel Nederland houdt de adem in als Joop het achterwiel van Johan raakt en tegen de grond smakt. Zoetemelk: “Eigenlijk ving ik Johan op, waardoor Johan op de fiets bleef. Maar ik maakte een harde smak en viel op mijn linker elleboog. Gelukkig reed de ploegleiderswagen achter ons en kreeg ik meteen een nieuwe fiets. Ik reed in één ruk terug naar de kopgroep en trok nog zo hard door, dat Hennie Kuiper moest lossen.”

Maandag 14 juli, etappe 17 – Serre Chevalier – Morzine

Stijf van de valpartij verschijnt Joop een dag later bepaald niet fris aan de start van de koninginnenrit van deze Tour, met beklimmingen van achtereenvolgens de Galibier, Télégraphe, Madeleine en Joux-Plane. Al op de eerste klim moet Joop lossen na een aanval van de Belg Johan De Muynck. Op de top van de Galibier heeft hij een achterstand van 3 minuten en 35 seconden. Paniek in de ploeg. De gele trui is in serieus gevaar. Joop beseft de ernst van de situatie en rijdt de afdaling van zijn leven.

Zoetemelk: “De weg was nat en glibberig, maar ik moest alle risico’s nemen om de schade te beperken. Van der Velde, ook een begenadigd daler, ziet zijn kopman zo wegrijden: “Joop was echt niet te volgen. Al na een paar bochten verdween hij uit zicht.”

Zoetemelk: “Ik had een gelukje toen ik in de vallei twee Franse renners inhaalde. Ze wilden eerst niet meewerken, maar toen ik zei dat ik hun hulp nodig heb en dat ze zich ‘s avonds maar even in het hotel moesten melden, kwam de achtervolging gauw op gang.” Tot op de top van de Télégraphe verrichten ze kopwerk voor Joop, die in de afdaling bij ze wegrijdt. Na opnieuw een duizelingwekkende afzink slaagt hij erin aan te sluiten bij de kopgroep. De gele trui is gered.

Vrijdag 18 juli, etappe 20 – individuele tijdrit Saint-Étienne

Zelfs een verhaal van Tour-directeur Jacques Goddet, die de geletruidrager in L’Equipe openlijk beschuldigt van dopinggebruik, kan Joop niet uit zijn evenwicht brengen. Ook in deze tijdrit over 34 kilometer is hij oppermachtig. Het kan nu niet meer misgaan, twee dagen voor Parijs.

Zondag 20 juli, etappe 22 – Fontenay-sous-Bois – Parijs

Het lijkt wel of heel Nederland is uitgelopen als de renners die middag hun laatste rondjes over de Avenue des Champs-Élysées rijden. Van der Velde: “De buit was binnen. Het was één grote zegetocht en dat geluid van al die fans zwelde maar aan. “Jopie, Jopie”, klonk het steeds luider.”

Als de eindstreep voor de laatste keer wordt gepasseerd, komt Gerrie Knetemann naast Joop rijden en trekt juichend Joops linkerhand omhoog. “Er was eigenlijk niets afgesproken”, zegt Joop. “Dat is jammer, want het was misschien beter geweest om met de hele ploeg samen over de finish te rijden.” Minister-president Dries van Agt is getuige van de huldiging van Joop, die na vijf tweede plaatsen dan eindelijk op de bovenste trede van het erepodium mag gaan staan.

Zoetemelk: “En dan besef je pas echt hoe groot het verschil is tussen eerste en tweede worden. Na de huldiging mochten we ons even opfrissen in een gebouwtje aan de overkant. Onze verzorger Ruud Bakker opende een raam en er stonden duizenden Nederlanders buiten te juichen. Ik had m’n podiumtrui al netjes opgeborgen, maar ik had ook mijn gele trui van die laatste etappe nog. Die gooide ik naar buiten voor de fans. Wat er toen gebeurde is onbeschrijfelijk en vergeet ik mijn leven niet meer. Als roofdieren vlogen de mensen erop af en de trui werd in steeds kleinere stukken gescheurd. Nog jaren later kwamen er fans met een flard van die trui aanzetten voor een handtekening.”

foto: Fotopersburo Cor Vos